Photo: isol
Wat te doen op de Zaanse Schans
Zes werkende molens aan de oever van een rivier, twintig minuten van Amsterdam, en wat er over is van wat ooit het meest geïndustrialiseerde landschap ter wereld was.
- Zo'n 20 minuten vanuit Amsterdam
Ooit de meest geïndustrialiseerde plek ter wereld
Het is goed om te weten waar u naar kijkt, want de ansichtkaartversie — schilderachtige Hollandse molens op een groene oever — heeft het bijna precies omgekeerd.
In de zeventiende en achttiende eeuw stonden er langs de Zaan zo’n zeshonderd industriemolens, de grootste concentratie machinekracht ter wereld vóór de steenkool. Ze zaagden hout voor de schepen waarmee het Nederlandse wereldrijk werd opgebouwd, sloegen lijnzaad tot olie, maalden pigment, mosterd, tabak en cacao. Dit was een fabrieksgebied. De groene houten huizen waren arbeiderswoningen, en de verf erop was goedkoop omdat hij tweehonderd meter verderop werd gemaakt.
Bijna alles is verdwenen. Rond 1900 had de stoom gewonnen en werden de molens gesloopt voor hun hout. De ruim tien die nu op de Zaanse Schans staan, zijn overlevenden die letterlijk hierheen zijn verplaatst, vooral tussen 1961 en 1974, van plekken langs de rivier waar ze anders zouden zijn gesloopt.
Wat echt bepaalt of u het leuk vindt
Niet het weer. Het tijdstip waarop u aankomt.
De Zaanse Schans is compact — u loopt het hele terrein in twintig minuten rond — en krijgt ruim een miljoen bezoekers per jaar, de meeste per touringcar aangevoerd tussen halverwege de ochtend en halverwege de middag. Om elf uur in juli is het pad langs de rivier een rij. Om negen uur is het een dorp met een reiger op de oever.
Er is geen ander trucje dan vroeg of laat gaan. Het terrein zelf is open, zonder hek en zonder openingstijd; het zijn de molens, het museum en de winkels die openingstijden hebben. Een uur voordat de zaken opengaan, is een prima uur om er te zijn, en het is de enige manier om de rij molens te fotograferen zonder de groep van een ander in beeld.
Combineren met iets anders
Omdat het klein is en dichtbij ligt, werkt de Zaanse Schans slecht als hele dag en heel goed als halve. De voor de hand liggende tweede helft is de oude visserskust aan het IJsselmeer — Volendam, Marken, Monnickendam — vijfentwintig minuten naar het oosten en een totaal ander landschap: water, dijken en havens in plaats van industrie en hout.
Blijft u liever in de buurt, dan ligt het centrum van Zaandam op vijf minuten, en dat is een kijkje waard voor één vreemd ding: het Inntel-hotel, een stapel van zo’n zeventig Zaanse gevels, zeventig meter de lucht in. Het verdeelt de meningen sterk, en daar is het om te doen.
Wat te zien
-
De Kat, de werkende verfmolen
De laatste molen ter wereld die nog pigment maalt zoals in de zeventiende eeuw — krijt, oker en lapis, fijngemalen tussen stenen zo groot als een autowiel. Beneden wordt de verf verkocht, en restauratoren van oude Hollandse schilderijen kopen die echt.
Tip van de chauffeur: Gaat u maar in één molen naar binnen, kies dan deze. De andere laten u een molen zien; deze laat u een molen aan het werk zien.
-
Het Jonge Schaap, de houtzaagmolen
Een reconstructie, geopend in 2007, van een paltrok-zaagmolen die in 1942 werd gesloopt — herbouwd aan de hand van foto's en de tekeningen van de oorspronkelijke bouwer. Een molen een boomstam tot planken zien zagen, verklaart de Gouden Eeuw sneller dan welk museumbordje ook.
Tip van de chauffeur: Er wordt niet de hele tijd gezaagd. Vraag bij de deur wat er op het programma staat voordat u betaalt om naar boven te gaan.
-
De klompenmakerij
Een gratis demonstratie waarin een blok populierenhout in zo'n vijf minuten een klomp wordt, op machines die een mal kopiëren zoals een sleutelmaker dat doet. Populier, omdat het langzaam splijt en u waarschuwt voordat het bezwijkt.
Tip van de chauffeur: Het is gratis en duurt tien minuten, dus het doorstaat een regenachtig uur beter dan bijna al het andere hier.
-
De kaasmakerij
Een werkende demonstratiezuivelboerderij met een proeftoonbank — tientallen soorten Goudse kaas, in blokjes gesneden, gratis. De stroopwafelbakkerij een paar deuren verderop werkt op dezelfde manier.
Tip van de chauffeur: Proeven is echt gratis en niemand dringt u iets op. Ga vóór de lunch in plaats van erna.
-
Het Zaans Museum en het Verkade Paviljoen
De enige binnententoonstelling die uitlegt waarom dit allemaal hier staat: de Zaan als eerste industriegebied van Europa, met binnen een complete, nagebouwde Verkade-koek- en chocoladefabrieksvloer, met draaiende machines.
Tip van de chauffeur: Hier gaat u heen als het regent, en het paviljoen is veel beter dan het woord "paviljoen" doet vermoeden.
-
De overkant van de Zaan
Steek de Julianabrug over en kijk achterom. Aan de kant van het dorp staat u tussen de molens; vanaf de andere oever ziet u ze als een rij langs het water, het beeld waarvoor iedereen komt en dat de helft van de bezoekers nooit maakt.
Tip van de chauffeur: Tien minuten heen en terug. Doe het als eerste, terwijl het licht nog laag staat en het terrein achter u leeg is.
Waar ligt het?
Dagtochten die hierheen gaan
Zaanse Schans
Werkende molens waar u naar binnen kunt lopen, een klompenmakerij en een kaasboerderij, op twintig minuten van Amsterdam. Een korte, makkelijke halve dag die iedereen ligt — ook als u kleine kinderen bij u heeft.
Molens & dorpen — drie stops
Onze meest geboekte volle dag. 's Ochtends werkende molens, tussen de middag haring aan de haven en 's middags het oude eilanddorp Marken — drie van de bekendste plekken van het land in één ontspannen tocht.
Molens & de Afsluitdijk
De molens van de Zaanse Schans in de ochtend, daarna naar het noorden, de Afsluitdijk op — de dijk van 32 kilometer die een zee in een meer veranderde. De oudste en de nieuwste Nederlandse manier van leven met water, in één dag van zeven uur.
Veelgestelde vragen
Is de Zaanse Schans gratis?
Door het dorp en langs de rivier lopen kost niets. De afzonderlijke molens, het Zaans Museum en sommige werkplaatsen vragen apart entree, dus wat u uitgeeft, hangt helemaal af van hoeveel u naar binnen gaat.
Zijn de molens origineel?
De molens zijn echte bouwwerken uit de zeventiende en achttiende eeuw, maar de meeste werden tussen 1961 en 1974 van elders in de Zaanstreek hierheen verplaatst om ze voor de sloop te behoeden. Het terrein is een redding, geen decor — en daarom werken ze nog.
Hoeveel tijd heeft u nodig op de Zaanse Schans?
Twee uur is genoeg voor het dorp, de overkant en één molen. Een halve dag als u het museum en meer dan één molen van binnen wilt zien. Het is klein, en dat is mede waarom het zich goed laat combineren met een andere plek op dezelfde dag.
Wanneer is het het minst druk?
Vroeg. De touringcars uit Amsterdam komen halverwege de ochtend aan en van ongeveer elf tot vier uur is het echt druk. Het eerste uur na openingstijd is een andere plek.
Kunt u ons erheen brengen vanuit Amsterdam?
Ja — we verzorgen een privédag naar de Zaanse Schans, en een langere dag die de vissersdorpen aan het IJsselmeer toevoegt. Beide staan op deze site, met de prijs erbij voordat u iets boekt.